De Staat van het Praktijkonderwijs 2026; zorgelijke stijging zij-instroom
Leerlingen van het Hofstad College in Den Haag hebben namens de Sectorraad Praktijkonderwijs de Staat van het Praktijkonderwijs 2026 overhandigd aan Ilana Rooderkerk, lid van de vaste Kamercommissie OCW voor D66. Naast de successen die het praktijkonderwijs (pro) behaalt met de uitstroom naar arbeid, succesvolle instroom in het mbo en geslaagde pilots met pro-vmbo-brugklassen, vraagt de sectorraad in de Staat aandacht voor de toename van zij-instromers in het pro.
Van dalende leerlingenaantallen naar stijging
Sinds 2020 is de instroom vanuit het (speciaal) basisonderwijs naar het praktijkonderwijs met 10% gedaald. De dalende trend hiervan lijkt nu gekeerd te zijn. De sectorraad stelt dat beleidsmaatregelen ervoor hebben gezorgd dat er nu een enorme toename is van zij-instroom in het pro. Dat heeft verschillende oorzaken. In het kader van ‘kansrijk’ adviseren wordt het schooladvies van de basisschool soms bijgesteld naar een dubbel advies pro/vmbo basis. Leerlingen kiezen dan alsnog voor het vmbo. Sinds 2020 is de zij-instroom vanuit het vmbo gestegen, met 29% in leerjaar 1 en 25% in leerjaar 2. Ook komen er steeds meer leerlingen vanuit een Internationale Schakelklas (ISK) naar het praktijkonderwijs.
Nieuwkomersleerlingen
Het aantal nieuwkomersleerlingen is de afgelopen jaren gestegen. Na twee jaar op een ISK stromen deze leerlingen door naar het vervolgonderwijs. In de Staat van het Praktijkonderwijs wordt weergegeven dat het praktijkonderwijs 1081 zij-instromers van nieuwkomers kende in 2025, ten opzichte van bijvoorbeeld 531 leerlingen in 2023.
Voor een deel van de nieuwkomersleerlingen die instromen op het praktijkonderwijs is dit ook daadwerkelijk de meest passende plek. Maar voor een andere deel geldt dat zij cognitief beter op hun plek zijn op andere schoolsoorten, maar dat zij vanwege hun taalachterstanden soms onterecht worden doorverwezen naar het pro. Deze leerlingen komen cognitief beter tot hun recht in bijvoorbeeld een van de leerwegen in het vmbo, mits ze voldoende extra (taal)ondersteuning krijgen: leerlingen hebben een aantal jaar nodig om op hetzelfde taalniveau te komen als een NT1 leerling. Dit vraagt van ISK’s dat zij weloverwogen praktijkonderwijs adviseren, dat er per leerling goed gekeken moet worden of dit de meest passende plek is en ook dat ontvangende vo-scholen leerlingen aannemen op het geadviseerde niveau en extra ondersteuning bieden. De VO-raad pleit al langer voor middelen voor extra ondersteuning aan nieuwkomersleerlingen ná de ISK, voor een betere landing en succesvollere schoolloopbaan.
Maatschappelijke opdracht en werkdruk
Pro-scholen nemen hun maatschappelijke opdracht serieus; scholen vangen niet alleen de oorspronkelijke doelgroep op, maar ook de zij-instromers begeleiden zij naar werk of een vervolgopleiding. Deze leerlingen die later instromen hebben vaak een faalervaring meegemaakt, hebben soms motivatieproblemen en moeten worden opgevangen in een leeromgeving die ze niet gewend zijn. De sectorraad geeft aan dat de werkdruk is toegenomen door het toegenomen aantal zorgleerlingen. Tegelijkertijd is het ziekteverzuim bij het onderwijzend personeel gestegen (6,4%) en met het lerarentekort (5,6%) is het praktijkonderwijs koploper.
Bekostiging
De stijging van het aantal leerlingen kan effect hebben op de bekostiging van het pro. Het pro is namelijk de enige schoolsoort in het vo met een budgetplafond. Het praktijkonderwijs krijgt een bekostiging tot 32.000 leerlingen. Momenteel zijn er ongeveer 30.000 leerlingen die praktijkonderwijs volgen. Indien de stijging van het aantal pro-leerlingen doorzet zou, als gevolg van het budgetplafond, in de toekomst minder geld per leerling beschikbaar zijn.
Al langere tijd is wetgeving in de maak voor rechtstreekse bekostiging van het pro. In die nieuwe situatie zou dekking van eventuele extra kosten, door stijging van het aantal leerlingen, volgens verwachting komen uit de basisbekostiging van alle reguliere schoolsoorten in het vo, inclusief het pro.
Politieke keuzes nodig
Ilana Rooderkerk (D66): “Dit rapport laat zien hoe hard het praktijkonderwijs onder druk staat. Dat vraagt om het maken van politieke keuzes door het kabinet die het praktijkonderwijs verder versterken.” De VO-raad sluit zich hierbij aan. Met de Sectorraad PrO verwacht de VO-raad zicht op de politieke keuzes van staatssecretaris Tielen om het praktijkonderwijs te versterken.
Tijdens de jaarlijkse Dag van het Praktijkonderwijs op 8 juni zal de staatssecretaris ingaan op de beleidsplannen van het kabinet voor de komende jaren.
