Doorstroomtoets zorgt voor minder instroom in praktijkonderwijs en vmbo

De invoering van de doorstroomtoets in schooljaar 2023-2024 levert vooralsnog geen zichtbare grote verschuivingen op in de doorstroomdata van het voortgezet onderwijs. Dat blijkt uit de Themarapportage Impact doorstroomtoets in het VO. De VO-raad analyseerde de beschikbare data van de huidige leerjaren 1 en 2 in het voortgezet onderwijs die de doorstroomtoets in het basisonderwijs hebben gemaakt. Wel zien we dat de instroom in het havo en vwo gelijk blijft en de instroom in het vmbo en praktijkonderwijs daalt.

Vanaf schooljaar 2023-2024 zijn diverse wijzigingen doorgevoerd rond het schooladvies, de doorstroomtoets en de aanmelding in het vo. Een in het oog springende wijziging is de -in principe verplichte- herziening van het schooladvies wanneer de leerling op de toets hoger scoort dan in het oorspronkelijke schooladvies. De maatregel is door OCW ingevoerd met het oog op het tegengaan van onderadvisering, in de verwachting dat deze positief uitpakt voor kansengelijkheid. In schooljaar 2022-2023 werd 29% van het aantal adviezen dat in aanmerking kwam voor heroverweging ook daadwerkelijk bijgesteld. Een jaar later, na de invoering van de doorstroomtoets steeg dit naar 77%. Voor de invoering van de doorstroomtoets lag het aandeel bijstellingen jaarlijks rond de 10% van het totaal aantal gegeven adviezen. Na de invoering was het aandeel bijstellingen 27% in schooljaar 2023–2024 en 22% in 2024–2025.

Lees de themarapportage Impact doorstroomtoets

Meer dubbele definitieve adviezen, verschuiving naar naastliggende niveau

Na de invoering van de doorstroomtoets in 2023-2024 steeg het aandeel dubbele schooladviezen (zoals vmbo gt/havo) met een derde: van 32% in schooljaar 2022-2023, naar 43% in 2023-2024 en 44% in 2024-2025. De verschuiving van enkelvoudige naar dubbele adviezen betekent vaak dat het eerstvolgende niveau erbij wordt getrokken: van vmbo kader naar vmbo kader/gt, van vmbo gt naar vmbo gt/havo, en van havo naar havo/vwo.

Procentueel nam het aandeel havisten en vwo'ers toe en daalde het aandeel leerlingen in het vmbo en praktijkonderwijs. Zo daalde het aandeel leerlingen dat instroomt in een vmbo basisklas van 4% naar 3% van het totaal aantal leerlingen tussen 2023-2024 en 2025-2026. Concreet betekent dat er 20% minder leerlingen instroomden in een vmbo basisklas. Dit heeft ook gevolgen voor de organisatie, bijvoorbeeld omdat er dan minder leraren nodig zijn.

Beperkte toename afstroom

Vooralsnog zien we geen grote wijzigingen in de doorstroom van leerjaar 1 naar leerjaar 2. Het lijkt er op dat iets meer leerlingen na het eerste leerjaar afstromen dan de jaren ervoor. Dus het aandeel leerlingen dat afstroomt na het eerste leerjaar is wel gestegen, maar minder hard dan het aandeel dat een bijgesteld advies kreeg. De (geringe) stijging van de afstroom zien we bij vmbo kader, kader/gt, vmbo gt, gt/havo en havo. Ook wisselen meer leerlingen van vmbo basis naar het praktijkonderwijs.

Staat van het Praktijkonderwijs

De VO-raad verwacht dat er vanaf volgend jaar met meer zekerheid te zeggen welk effect de stijging van het aantal bijstellingen heeft. Dan zitten de meeste leerlingen in homogene klassen. Dan brengen we opnieuw deze themarapportage uit.

Zorgen over leerlingen op niet-passende plek

Zowel voor als na de inwerkingtreding van de wet is gewezen op de mogelijk negatieve gevolgen voor leerlingen en middelbare scholen. De VO-raad wees bijvoorbeeld op het risico dat straks een deel van deze leerlingen toch niet op de meest passende plek in het vo terecht komt, en moet wisselen van onderwijsrichting.